Phải thay đổi cách đầu tư phòng thí nghiệm trọng điểm

Khoa học - Công nghệ | 07:26 Thứ Sáu ngày 01/04/2016
(HNM) - Theo Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN), cả nước hiện có 16 phòng thí nghiệm trọng điểm (PTNTĐ) quốc gia. Theo đề án tái cơ cấu ngành KH&CN, từ nay đến năm 2017, để tập trung nguồn lực, những PTNTĐ hoạt động chưa hiệu quả sẽ được giảm bớt. Xung quanh vấn đề này, phóng viên đã có cuộc trao đổi với Bộ trưởng Bộ KH&CN Nguyễn Quân.
 

Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm công nghệ nano của Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh. Ảnh: Bùi Tuấn

- Thưa Bộ trưởng, ông đánh giá như thế nào về tình hình hoạt động của các PTNTĐ hiện nay?

- Ngay từ năm 2001, Thủ tướng Chính phủ đã ra Quyết định số 850 về đầu tư các PTNTĐ. Chúng ta đã lựa chọn 17 dự án và hiện nay có 16 PTNTĐ đã được đầu tư và đi vào hoạt động. Có thể nói rằng đây là lần đầu tiên chúng ta có một hệ thống phòng thí nghiệm ở tầm quốc gia được đầu tư lớn có thể giải quyết được một số vấn đề của nền kinh tế. Tuy nhiên, cũng có vấn đề đáng quan tâm là quá trình đầu tư bị kéo dài, có những PTNTĐ đến 10 năm mới hoàn thành giai đoạn đầu tư, trang thiết bị đã lạc hậu, đầu tư dàn trải nên không đồng bộ.

- Vậy đâu là nguyên nhân của việc một số PTNTĐ hiện nay hoạt động chưa hiệu quả, thưa Bộ trưởng?

- Bộ KH&CN được Chính phủ giao chủ trì xây dựng, trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt danh mục các PTNTĐ. Nhưng Bộ KH&CN lại không được tham gia vào quá trình đầu tư. Bên cạnh đó, chúng ta lại đốt cháy giai đoạn, xây dựng khi chưa có kinh nghiệm về PTNTĐ nên việc vận hành rất lúng túng. Quy chế PTNTĐ của chúng ta ban hành có rất nhiều vướng mắc, gây khó khăn khi thực hiện.

Ví dụ, theo quy định, PTNTĐ phải có tính chất mở, là phòng thí nghiệm quốc gia và mọi tổ chức, cá nhân có nhu cầu nghiên cứu, sử dụng trang thiết bị thì đều được quyền sử dụng để phục vụ cho hoạt động nghiên cứu. Tuy nhiên, hầu hết các PTNTĐ đều không mở, tức là chỉ được sử dụng trong phạm vi cơ quan được đầu tư. Các nhà khoa học bên ngoài cơ quan rất khó có thể tham gia sử dụng. Vì thế mà các trường, các viện vẫn xin đầu tư các phòng thí nghiệm chuyên đề riêng của mình, dẫn đến đầu tư bị trùng lặp, thậm chí rất lãng phí. Trong khi đó, hầu hết các PTNTĐ đều không sử dụng hết công suất.

- Ngoài ra, liệu còn có những bất cập nào về phương thức quản lý cũng như đầu tư nữa hay không?

- Để có thể làm được PTNTĐ mở thì bản thân các tổ chức này phải xây dựng quy chế tổ chức và hoạt động. Song song với đó là hệ thống định mức về sử dụng trang thiết bị, trong đó có cả biểu phí sử dụng để những người ngoài cơ quan, đơn vị có thể dùng. Thậm chí cả cán bộ nghiên cứu trong đơn vị khi sử dụng cũng có thể hỗ trợ chi phí cho PTNTĐ để bù đắp vào khấu hao trang thiết bị, chi phí cho việc phục vụ hoạt động nghiên cứu của mình.

Tuy nhiên, qua theo dõi, chúng tôi thấy rằng hầu hết các PTNTĐ của chúng ta không xây dựng được cái biểu phí sử dụng trang thiết bị nên không dám mở cửa. Mà không mở cửa thì sẽ không có nguồn thu để lấy thu bù đắp cho phần chi phí. Chính vì thế mà tác dụng của PTNTĐ của chúng ta còn rất hạn chế và rất nhiều nơi đến khi hoàn thành đầu tư thì gần như trang thiết bị đã quá lạc hậu. Nhà nước vẫn phải hỗ trợ các phòng thí nghiệm trong nhiều năm qua, không chỉ là kinh phí hoạt động thường xuyên mà kể cả những kinh phí hoạt động khác. Sự hỗ trợ này thông qua các đề tài, dự án nghiên cứu sử dụng ngân sách Nhà nước. Kinh phí hoạt động thường xuyên được bố trí hằng năm.

Chúng tôi thấy rằng, cứ tiếp tục đầu tư như thế thì sẽ không hiệu quả và đã báo cáo lên Thủ tướng Chính phủ. Qua 2 lần kiểm tra, đánh giá cùng với các bộ, ngành, chúng tôi cũng đề nghị trong giai đoạn tới, nếu xây dựng các PTNTĐ thì chúng ta cần thay đổi phương thức đầu tư và phương thức quản lý cho phù hợp thì mới có hiệu quả cao được.

- Vậy hướng đi trong thời gian tới cho các PTNTĐ là gì, thưa Bộ trưởng?

- Trong Đề án tái cơ cấu các ngành KH&CN, Bộ KH&CN đã tính đến phương án tăng hiệu quả, quy mô và vốn đầu tư cho các PTNTĐ. Theo đó, từ nay đến năm 2017, những nơi hoạt động chưa hiệu quả sẽ bị giảm bớt, nhằm tập trung nguồn lực cho những phòng thí nghiệm hoạt động hiệu quả trong thời gian qua.

Thời gian tới, chúng tôi sẽ chỉ hỗ trợ các bộ, ngành thành lập các PTNTĐ xuất phát từ nhu cầu của chính các bộ, ngành. Trong đó, áp dụng cơ chế quản lý mở, tự chủ cao hơn, có hiệu quả hơn. Trong mấy năm qua, có một số phòng thí nghiệm của một số trường, các bộ có sự đầu tư tốt và thành công. Ví dụ, phòng thí nghiệm vi sinh của Giáo sư Nguyễn Lân Dũng. Đó là phòng thí nghiệm quy mô nhỏ, cỡ 2 triệu USD, nhưng hoạt động tốt vì theo cơ chế tự chủ, tỷ lệ sử dụng trang thiết bị cao.

- Xin cảm ơn Bộ trưởng!
Ánh Tuyết
Bình luận
Gõ tiếng Việt có dấu, tối thiểu 15 chữ
Liên kết hữu ích
Thông báo