(HNM) - Cũng như nhiều quốc gia khác, Việt Nam hiện đã có một hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ (SHTT) khá đầy đủ nếu xét về mặt hình thức. Tuy nhiên, cùng với tốc độ phát triển nhanh của nền kinh tế, những hành vi vi phạm về SHTT, đặc biệt là vi phạm về sở hữu công nghiệp (SHCN) diễn ra ngày một tinh vi hơn, nhưng biện pháp xử lý đến nay vẫn là thách thức đối với các cơ quan thực thi pháp luật.

Tiền thật để mua hàng giả

Đợt kiểm tra sơ bộ của thanh tra ngành khoa học - công nghệ tiến hành từ tháng 4 đến tháng 6-2009 tại hơn 3.000 cơ sở kinh doanh trên cả nước cho thấy, 37 đơn vị trong số này có hành vi vi phạm về SHCN (một đối tượng bảo hộ của pháp luật về SHTT). Đó là hành vi sản xuất, buôn bán hàng hóa giả mạo nhãn hiệu; hành vi chỉ dẫn sai về tình trạng pháp lý bảo hộ quyền SHCN... Điều này như bổ sung thêm cho thống kê hằng năm của Cục Quản lý thị trường (Bộ Công thương) khi mỗi năm có đến hàng nghìn vụ việc liên quan đến việc sản xuất và tiêu thụ hàng hóa có kiểu dáng "cải tiến" của các kiểu dáng đã được đăng ký bảo hộ. Thực trạng này không những gây thiệt hại cho các doanh nghiệp làm ăn chân chính mà còn làm cho một bộ phận không nhỏ người tiêu dùng phải dùng tiền thật để mua... hàng giả.

Việc vi phạm pháp luật về SHTT cần được nghiêm trị để tránh tổn thất cho các DN và người tiêu dùng.

Điển hình cho tình trạng vi phạm pháp luật về SHTT là sản phẩm võng xếp Duy Lợi và các dòng xe máy của Honda Việt Nam. Công ty TNHH Duy Lợi đã phải kêu trời khi cho biết có thời điểm tại thị trường trong nước có đến 16 cơ sở, doanh nghiệp sản xuất võng xếp vi phạm kiểu dáng độc quyền sản phẩm võng xếp của mình. Hay gần đây, nhiều khách hàng bất ngờ thấy có nhiều địa chỉ rao bán các dòng xe Honda Spacy, AirBlade, SCR với giá 16 triệu đồng, trong khi giá thành chính hãng nhập khẩu lần lượt là hơn 90 triệu và 30 triệu đồng. Kết quả điều tra cho thấy, các loại xe này là hàng không rõ nguồn gốc. Theo ước tính của các chuyên gia, mỗi năm thị trường Việt Nam tiêu thụ khoảng hơn 1 triệu chiếc xe máy giả, nhái, trong đó có đến 50% là xe giả, nhái nhãn hiệu Honda.

Không chỉ các mặt hàng có giá trị kinh tế lớn mới bị làm giả mà những sản phẩm có giá trị không lớn như chiếc bút bi, giấy viết, khăn ăn giấy... cũng bị làm giả. Điển hình hơn cả là tình trạng băng đĩa lậu xuất hiện tràn lan ở khắp mọi ngõ ngách mà việc xử lý là "bất khả thi" với các cơ quan thực thi pháp luật. Câu trả lời chung cho tình trạng này là hành vi vi phạm pháp luật SHTT luôn tạo ra siêu lợi nhuận trong khi việc xử lý vi phạm chủ yếu dừng ở mức xử phạt hành chính và mức phạt cũng chưa đủ sức răn đe đối với đối tượng vi phạm.

Liệu đã cần có tòa án về SHTT?

Theo các chuyên gia của Công ty cổ phần SHCN Investip: Một bất cập rất lớn trong khâu thực thi quyền SHTT hiện nay là thiếu sự phối hợp xử lý giữa 6 cơ quan được giao trách nhiệm bảo đảm thực thi về SHTT là tòa án; quản lý thị trường; thanh tra (Văn hóa - Thể thao và Du lịch, NN&PTNT, KHCN); công an; hải quan; UBND các cấp. Mặc dù thẩm quyền của mỗi cơ quan đã được quy định nhưng vẫn có hiện tượng chồng chéo. Điều này không chỉ khiến các chủ thể quyền SHTT lúng túng khi muốn liên lạc mà còn làm chính những cơ quan thực thi này nảy sinh tâm lý đùn đẩy, chờ đợi, giẫm chân lên nhau hoặc mạnh ai nấy làm.

Khó khăn không chỉ dừng ở các cơ quan thực thi mà một phần còn ở những quy định về việc làm thế nào để người được quyền sở hữu, sử dụng tài sản trí tuệ bị vi phạm "thuyết phục" được các cơ quan chức năng vào cuộc. Bởi theo quy định, đơn vị khi bị vi phạm SHTT phải chứng minh quyền SHTT bị xâm phạm đến đâu và cung cấp hóa đơn tài chính của nơi vi phạm để chứng minh thiệt hại của đơn vị mình. Điều này là khó khả thi khi đơn vị vi phạm mới chỉ sản xuất mà chưa bán hàng ra thị trường nên không thể có hóa đơn tài chính. Vô hình trung, chỉ đến khi hàng vi phạm SHTT được bày bán thì việc khuyến nghị các cơ quan chức năng vào cuộc mới có cơ sở. Điều đó dẫn đến việc ngăn chặn từ xa đối với hành vi vi phạm dường như là câu chuyện không thể xảy ra...

Mặt khác, Luật SHTT (sửa đổi) đã được Quốc hội thông qua và có hiệu lực từ ngày 1-1-2010, quy định về mức phạt tiền tối đa là 500.000 đồng có sự bất hợp lý nếu xét với các hành vi vi phạm vốn mang lại lợi nhuận cao như trong sản xuất, lắp ráp ô tô, xe máy và phụ tùng... Ngoài ra, căn cứ để xác định mức phạt này vẫn còn chưa rõ ràng. Đây là trở ngại cho các cơ quan thực thi và gây băn khoăn đối với các doanh nghiệp làm ăn chân chính.

Hiện đã có không ít chuyên gia cho rằng, thời gian tới Việt Nam nên thành lập các tòa án chuyên biệt về SHTT như một số nước trong khu vực đã và đang làm khá thành công như: Anh, Mỹ, Pháp, Malaixia, Xingapo... Câu trả lời xin dành cho các cơ quan quản lý!